Caričin Grad – Justinijana Prima je jedinstven arheološki lokalitet svetske važnosti. Nalazi se na jugu Srbije, 30-tak kilometara od Leskovca i svega 7km od Lebana, nadomak sela Prekopčelica i svega 200m od Vizitorskog centra „Teodora“, na ušću Svinjaričkog u Caričin potok. Na najnižim padinama planine Radan, na 397mnv i pripada parku prirode Radan.
Ovaj arheološki lokalitet iz 6-og veka je jedan od najvećih i najznačajnijih vizantijskih gradova u unutrašnjosti Balkana. Podigao ga je Vizantijski car Justunijan I (527-565), nedaleko od sela u kome se rodio. Bio je administrativni, privredni, saobraćajni i duhovni centar velike oblasti – Severnog Ilirikuma ali i sedište episkopije… Postojao je jako kratko, od 530-615-te godine.
„Negde u pokrajini evropskih Dardanaca, koji žive iza granica Dačana, u neposrednoj blizini kastela zvanog „Bederiana“ beše selo po imenu Taurisium. Tu je rođen car Justinijan osnivač svetskog carstva… Pored samog tog mesta izgradi divnu varoš i nazva je Justinijana Prima.“
O veličini Justinijane Prime i značaju za to vreme govore prostorna organizacija grada, arhitektonska rešenja, većeg broja, bazilika, katedrala, zgrada, trgova, ulica. Bio je to jedan velik, lep i bogat grad sa popločanim ulicama, natkriljenim trotoarima, vodovodom i kanalizacijom, ali i podnim grejanjem na topao vazduh.
Na ovom lokalitetu iskopavanja se vrše više od 100 godina, duže nego što je on postojao. Njegov značaj je i u očuvanosti grada. Iskopavanja su krenula sa najviše tačke, gde je pronađen akropolj sa bedemima, kulama, episkopskom bazilikom, krstionicom, glavnom ulicom i mnogo toga još. U prostoriji gde je nađena krstionica nalaze se prelepi podni mozaici. Mozaika ima i u drugim crkvama ali su svi prekriveni zaštitnim slojem i peskom i trenutno ih je moguće videti jedino na snimcima. Prethodnih nekoliko godine se radilo na konzervaciji i restauraciji kamene plastike. Imali smo tu sreću i zadovoljstvo da nam prilikom jedne od poseta vodič na lokalitetu bude rukovodilac projekta, MA Desimir Tanović, viši konzervator restaurator, ne samo stručnjak u svom poslu već i izuzetno dobar poznavalac lokaliteta. Upoznali smo i ostale članove ekipe, uglavnom mlade ljude, pune entuzijazma, koji su trenutno radili na kozervaciji kamenih stubova. Gospodin Tanović nas je poveo do akropolja i pokazao prostoriju sa krstionicom. Ovaj prostor treba da bude zaštićen nadstrešnicom . Tada će, najzad, mozaici moći da se vide i budu dostupni i stručnjacima i turistima. Ovakva prezentnost lokaliteta je potrebna i zbog nominacionog dosijea za upis lokaliteta na UNESCO-vu listu svetske kulturne i prirodne baštine.
Na Justinijani Primi – Caričinom gradu sreli smo i poznatog francuskog arheologa dr Bernara Bavana. Tu je radio sa grupom mladih arheologa iz cele Evrope. Na ovaj lokalitet dolazi svakog leta, već više od 30 godina, pa i sada kada je u penziji, svoje vreme i stručnost podari Caričinom gradu.
Nešto dalje upoznali smo Vujadina Ivaniševića, na lokalitetu jedne od brojnih crkava. Arheolog Ivan Bugarski nam je, između ostalog, govorio o akvaduktu dužine dvadeset jedan kilometar, kojim je dovedena voda sa planine Radan, iz atara sadašnjeg sela Dobra Voda, po čemu je verovatno selo i dobilo ime. Trasa akvadukta je otkrivena zahvaljujući, između ostalog, laserskom snimanju iz vazduha.Najzanimljiviji deo te trase su most od 80-tak metara u selu Bačevina. i kaptaža blizu Doma na Radanu.
Kraj je ovogodišnje sezone i naši sagovornici više nisu na lokalitetu Justinijana Prima ali smo tamo sreli Aleksandra Stamenkovića Arheologa Republičkog zavoda za zaštitu spomenika kulture Beograd od koga smo saznali da se trenutno radi na pripremi dokumentacije i uređenju nalazišta, čišćenju rastinja i ograđivanju lokaliteta, u cilju pristupačnosti posetiocima i pripremi nominacionog dosijea za upis lokaliteta na UNESCO-vu listu svetske kulturne i prirodne baštine.
Posetili smo Caričin grad mnogo puta, sami ili sa prijateljima, snimajući ili se šetajući, u proleće, leto i jesen ali su nam najdraže posete na dan kada se održava manifestacija „Ulicama Caričinog grada“ koju organizuju đaci i nastavnici Lebanskih škola. Na taj dan Caričin grad ponovo živi. Njegovim ulicama hodaju car Justinija i carica Teodora sa svojom svitom i vojskom, pričaju nam o svom vremenu, tu su i umetnici koji stvaraju slikaju i prave grnčariju a tu su i đaci turistički vodiči koji posetioce upoznaju sa ovim bitnim arheološkim lokalitetem.
Utisak upotpunjuju članovi hora „Toplički biseri“ koji svake godine budu gosti na ovoj manifestaciji a ove godine posetiocima se obratio i namesnik Jablanički Ivan Marković govoreći o jedinstvu crkvene i svetovne vlasti u to vreme i istorijskoj važnosti postojanja ovog grada.
“ Članak je urađen u okviru projekta “ LEPO MOJE LEBANE “ , koji sufinansira opština Lebane, a realizuje Radan Pusta Reka portal. Stavovi izneti u podržanom medijskom projektu nužno ne izražavaju stavove organa koji je dodelio sredstva.“
RADAN PUSTA REKA